Persoonlijke ontwikkeling

 door Stefan Kapitany

 

De natuurlijke richting van persoonlijke ontwikkeling is innerlijke vrijheid. Wie werkelijk innerlijk vrij is, functioneert psychologisch flexibel. Beide begrippen zijn min of meer synoniem. 

Onvrij is alle gedrag dat voortkomt uit onwilleurige drijfveren. Dit zijn de neigingen die eenvoudig worden opgeroepen door je omstandigheden. Dat kunnen driften, emoties, voorstellingen, verlangens, herinneringen, enzovoort zijn. Je kan zulke impulsen niet uitkiezen of elimineren, ze overkomen je. Je drijfveren duwen je alle kanten op. Het enige wat je kan doen is er een vorm aan geven. Je kan bijvoorbeeld je gedrag afremmen, of je laten gaan. 

Onvrij gedrag verandert niet vanzelf in vrij gedrag, maar geeft aanleiding tot meer onvrij gedrag. Toch is het mogelijk om van onvrij gedrag tot vrij gedrag te komen. Het komt er op aan of het lukt om jezelf onder ogen te komen; en je gedachten, gevoelens en gedragingen op waarde te schatten. Je kan op jezelf ingaan zoals je op een ander kan ingaan: positief, onbevangen, trouw. Je gevoelens kan je er laten zijn, je aandacht kan je erbij houden en je kan je zetten tot wat je tegen jezelf zegt. Dat helpt om te kunnen kiezen voor wat je belangrijk vindt en te stoppen met wat je eigenlijk niet wil. Voor zover het lukt om tot waardegericht gedrag te komen dat werkelijk past bij de omstandigheden, kan je spreken van juist gedrag. Dat vraagt er ook om steeds opnieuw in het hier-en-nu aanwezig te worden en te blijven, met het verleden op z’n plek achter je.

Innerlijke vrijheid kan op dezelfde wijze bestaan in de omgang met jezelf als ook in de omgang met anderen. Je kan innerlijk rustig je verhouden tot anderen; aandachtig, pro-actief en raakbaar op de ander ingaan, positief, onbevangen en trouw. Je kan een ander nemen zoals is èn zoals hij wil zijn.

Wie zich hierin ontwikkelt, zal meer en meer in overeenstemming met zichzelf en in aansluiting op zijn omgeving functioneren, dat wil zeggen vrij. Dat proces verloopt niet zonder slag of stoot. Wie voor een belangrijke keuze staat, zal sowieso innerlijk weerstand ervaren. Maar ook anderen zullen reageren. In het contact met de één kan je meer nabijheid gaan ervaren, tot een ander ontstaat juist meer afstand. Dat kan stimuleren of hinderen, maar zal zeker verrassen. Hoe zal het bijvoorbeeld verder gaan zodra je ervoor kiest om jezelf meer in acht te nemen? Of wanneer je juist je meer verantwoordelijk gaat opstellen en je echt gaat luisteren naar wat een ander je wil zeggen? Hoe ontwikkelt zich een contact zodra je genoegen gaat nemen met wat iemand je te bieden heeft en je het daarbij laat? Hoe zal het verder gaan zodra je contact weet te houden met wat je bij jezelf voelt en denkt en je je niet langer verliest in bepaalde facades? Zodra je grenzen niet meer alleen gaat stellen, maar ook gaat handhaven? Zodra je je meer integer gaat opstellen en niets meer te maken wilt hebben met kwaadspreken?

Niemand functioneert permanent flexibel en vrij. Iedereen vervalt voortdurend in meer of mindere mate in rigide gedrag en een toestand van onvrijheid. Dat zijn in feite momenten van stagnatie in je persoonlijke ontwikkeling. Het is de kunst om dan weer in beweging te komen. Elk moment waarop het lukt om innerlijk vrij te blijven of te worden, is een moment van persoonlijke groei. Persoonlijke groei is vrijwel altijd en in vrijwel elke situatie mogelijk.

Een mens is meer dan zijn levensverhaal, meer dan een persoon in wording. Je kan aan jezelf ervaren dat je ook een Ik bent, onafhankelijk van de omstandigheden. Persoonlijke groei draait om worden èn zijn; om worden wie je bent.

Wat kan zo’n ontwikkeling bevorderen?

Hoe word je wie je bent? 

Hieronder vind je een korte samenvatting van dit boek. In cursief vind je hieronder een aantal termen, die in de gelijknamige hoofdstukken verder worden uitgewerkt.

Worden wie je bent houdt in dat je leert functioneren vanuit jezelf en tegelijkertijd vrij van jezelf. Je kan je losmaken van jezelf, vanuit afstand je gedrag en belevingen op waarde schatten en jezelf voorhouden wie je wilt zijn. 

  1. Niet uitsluitend in een beleving of gedraging blijven hangen. Ook naar jezelf kunnen kijken, rustig vanuit afstand. 
  2. Daarbij ook rustig je kunnen verhouden tot jezelf en anderen. Een gedachte waar je je door mee laat slepen beleef je anders dan wanneer je rustig naar die gedachte kijkt. Je schat ook iets of iemand anders in wanneer je geëmotioneerd bent, dan wanneer je rustig bent. 
  3. Vanuit een verlangen naar vrijheid niet uitsluitend een onwillekeurige drang (drijfveer) uitleven die op enig moment in je woelt, maar doelgericht committment aan je waarden kunnen tonen. 

Daarnaast kan je in tenminste drie opzichten jezelf richting geven vanuit jezelf: In het aangaan van contact met jezelf  en anderen; in de inhoud en vorm die je geeft aan jezelf en de situatie; in je aanwezigheid in het hier-en-nu met het verleden op z’n plek. 

De manier waarop je aanwezig bent èn ingaat op jezelf en anderen, oftewel het contact dat je maakt, vormt het hart van innerlijke vrijheid. In de omgang met jezelf en anderen komt het enerzijds erop aan geconcentreerd, gedisciplineerd en raakbaar aanwezig te zijn in het contact; en anderzijds begripvol, met (zelf)vertrouwen en zonder opgeven op jezelf en anderen in te gaan. 

  1. Geconcentreerd iets of iemand in beeld houden, tegen de afleiding in. Je aandacht er bij houden. 
  2. Gedisciplineerd je richten naar wat je verstandelijk tegen jezelf zegt, tegen de verleiding in. Je neemt in feite initiatief, handelt gedisciplineerd. 
  3. Gelaten sommige gedachten en gevoelens toelaten, die je (b.v. uit schaamte) in jezelf zou willen verbergen; tegen de neiging in om andere gedachten en gevoelens overmatig tot uitdrukking te laten komen. Je brengt zo evenwichtig tot ontlading wat er in je omgaat en remt je anderzijds ook een beetje af. 
  4. Begripvol erkenning geven aan wat zich voor doet. Je kan proberen respectvol de dingen binnen hun context te begrijpen. In plaats van toe te geven aan sympathieën en antipathieën vanuit louter je eigen standpunt. Je ontwikkelt tolerantie. 
  5. Niet-wetend en leerbaar ingaan op wat zich voordoet. In plaats van vast te houden aan denkbeelden. Het gaat hierbij om een volwassen vorm van onbevangenheid en vertrouwen, niet om naïviteit. 
  6. Onvermoeibaar volharden in je interactie met jezelf en anderen. Niet opgeven of zwalken uitsluitend omdat het inspannend wordt en moeilijk om vol te houden. Dat is trouw zijn aan jezelf en anderen.

Naarmate het beter lukt om in contact te blijven met jezelf en anderen, wordt het ook beter mogelijk om in het nu te blijven of terug te komen in het nu. Het verleden heeft doorlopend de neiging te herleven en zich aan je op te dringen. Dit gaat ten koste van je leven in het nu. Vijf belangrijke manieren waarop het verleden kan herleven zijn de volgende.

  1. Je associeert (steeds opnieuw) naar een beladen onderwerp toe. 
  2. Je belevingen worden overmatig intens, d.w.z. al te verhit of juist onderkoeld.
  3. Een herinnering dringt zich op in je gedachten en gevoel. 
  4. Voor je gevoel raak je weer opnieuw ergens in verzeild.  
  5. Gedachten en gevoelens komen op die vertrouwd voelen maar niet werkelijk bij je passen. 

Daarnaast maakt contact met jezelf en anderen het beter mogelijk om op de juiste wijze jezelf vorm en inhoud te geven. Onder gedrag dat het juiste is kan je gedrag verstaan dat waardegericht is en passend binnen de context. De volgende gedragingen voer je permanent en onvermijdelijk uit. Het is de kunst deze inhoudelijk juist uit te voeren..

  1. Het vormen van denkbeelden
  2. Het nemen van besluiten
  3. Het communiceren met jezelf of een ander
  4. Het vertonen van uiterlijk zichtbaar gedrag
  5. Het vorm geven aan de situatie waarin je je bevindt. 
  6. Het stellen en realiseren van doelen
  7. Het leren van je ervaringen
  8. Het reflecteren op jezelf en anderen

Persoonlijke groei richting innerlijke vrijheid gaat gepaard met de confrontatie met dilemma’s. Dat wil zeggen, met een korter of langer durende aarzeling tussen ofwel gedreven ofwel waardegericht gedrag. Het is psychogebabbel om te praten en te denken over een dilemma als een praktisch oplosbaar probleem. Wie psychobabbelt, is afgesneden van de realiteit en geïsoleerd geraakt in zichzelf. Een dilemma kan alleen worden opgelost door een keuze voor wat je werkelijk wil.

Je kan zeven typische drijfveren onderscheiden en daar zeven typische waarden tegenover stellen. Zo kunnen zich steeds opnieuw de volgende typische dilemma’s zich voordoen: 

  1. lust najagen versus gezondheid nastreven
  2. iets voor jezelf willen hebben versus verantwoordelijkheid nemen als deel van een geheel
  3. bodemloos meer van hetzelfde najagen versus dankbaarheid of tevredenheid tonen voor wat je hebt
  4. machteloos mokken versus een besluit nemen en daar aan vasthouden
  5. jezelf uiterlijk anders voordoen versus respecteren wat er in je omgaat
  6. je jaloers kwaadaardig gedragen versus integer optreden
  7. wanhopig opgeven versus je enthousiasme of inspiratie vasthouden of vernieuwen. 

Gerichtheid op innerlijke vrijheid is wat werkt bij coaching, psychotherapie, of welke vorm van ondersteuning van persoonlijke ontwikkeling dan ook. Innerlijk vrij functioneren beinvloedt gunstig, wat niet direct kan direct worden veranderd. Alleen innerlijk vrij kan je werkelijk geluk beleven.